Wiel (voortbeweging)

Article on other languages:

del.icio.us del.icio.us
Digg Digg
Furl Furl
Reddit Reddit
Rojo Rojo
Add to OnlyWire
Een wiel met spaken, het wordt ten toongesteld in het Iraans Nationaal Museum. Dit wiel dateert uit het tweede millennium voor Christus en is gevonden te Chogha Zanbil.

Een wiel is een rond object dat samen met een as voor lage wrijving zorgt bij het voortrollen. Kenmerkend voor het wiel is dat het als vorm van voortbeweging twee losse delen nodig heeft met daartussen een lager, iets dat in de natuur niet voor kan komen. De mens heeft het ontwikkeld om het verplaatsen van voorwerpen, en later het transport in het algemeen, te vereenvoudigen. Het is een van de weinige elementaire "uitvindingen" die zuiver menselijk is. Vuur en elektriciteit bijvoorbeeld heeft de mens niet uitgevonden maar zelf leren maken en gebruiken.

Vroeger waren er nog verplaatsingen op boomstammen (zoals je kan zien in bijvoorbeeld de Asterix en Obelix-strips). Die boomstammen rolden onder een (meestal groot) voorwerp door, en werden telkens vooraan gelegd als ze aan het einde onder het te transporteren materiaal vandaan kwamen. Hieruit ontstond later het idee het wiel om een pen te laten draaien (in goed Nederlands een 'as'), en deze as vast te verbinden met het kasko. Op die manier is het eerste voertuig ontstaan.

Wielen met vertanding kunnen elkaar via de tanden aandrijven; deze wielen heten dan ook tandwielen. Tandwielen maken het mogelijk een beweging te veranderen; als het ene tandwiel linksom draait, draait de andere rechtsom; en door ze schuin of haaks op elkaar te plaatsen, hoeven de assen niet meer parallel te staan; en door tandwielen te gebruiken van verschillend formaat, wordt de beweging versneld, dan wel vertraagd.

Tegenwoordig zijn wielen in alle soorten, maten, kleuren etc. niet meer weg te denken uit de maatschappij. Ze worden zelfs gebruikt als reclameobject wanneer het gaat om fietswielen.

Vaak wordt aangenomen dat het wiel door de Sumeriërs zou zijn ontwikkeld. Er bestaan echter ook andere theorieën. Het wiel zou bijvoorbeeld ook kunnen zijn uitgevonden door de Oer-Indo-Europeanen. De ontdekking gaat terug tot ca. 3500 (6500 in de Engelse versie van Wikipedia) gemeld voor Chr.; wagens met primitieve wielen verspreidden zich binnen enkele eeuwen over het grootste deel van Europa en Zuidwest-Azië.

Uitdrukkingen

  • Het wiel uitvinden - deze uitdrukking wordt gebruikt om iemands intelligentie aan te geven, meestal in de ontkennende vorm.
  • Ergens een stokje voor steken - de uitdrukking is afkomstig van de 17e eeuwse uitdrukking "een stok in het wiel steken" en wordt gebruikt om iemand te dwingen om te stoppen met een voorgenomen actie.
  • Spaak lopen - als je zegt dat iets spaak loopt, bedoelt men dat het niet gaat zoals gepland. Deze uitdrukken heeft een parallel met de uitdrukking "een stok in het wiel steken" omdat omdat soms het woord stok/stock en soms spaak/spaack gebruikt werd. De strekking is ook gelijk, echter bij deze uitdrukking onderga je de situatie, terwijl bij voorgaande uitdrukking je de afdwinger bent.
  • In iemands wiel springen - een uitdrukking uit de wielersport die betekent dat je achter je tegenstander aangaat (zie ook http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_uitdrukkingen_en_gezegden_uit_het_sportcommentaar#Wielrennen)

Zie ook: vierkante wielen van doorgegleden treinen en trams op gladde rails

 

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.